Wetenschap en journalistiek

Even een bedenking tussendoor.

Ik weet niet hoe het met jullie is maar ik stoor me regelmatig aan de kwaliteit van de zogenaamde wetenschappelijke berichtgeving. Informatie kan je die vaak bezwaarlijk noemen want informatie wordt geacht de onzekerheid te reduceren en deze berichten zorgen meestal alleen maar voor meer verwarring en verhogen zo de onzekerheid.

Dit wordt pas echt problematisch als we het over “gezondheidsinformatie” hebben. Dan is verkeerde berichtgeving niet alleen misleidend, dan wordt ze ook ronduit gevaarlijk. Dit werd recentelijk nog eens aangeklaagd in het gezondheidsmagazine Bodytalk waarin de hoofredactrice van leer trekt tegen “zelfverklaarde voedingsexperts zonder enige wetenschappelijke achtergrond”.

Ook de gekende Frans-Zwitserse filosoof Alain de Botton trekt in zijn boek “Het Nieuws: een gebruiksaanwijzing” ten strijde tegen de verwarrende berichtgeving op het vlak van gezondheid en spreekt van mediagiganten die geld verdienen met dit soort berichten. Zijn advies is duidelijk: “Organisaties moeten dringend stoppen met journalisten te belonen voor van de pot gerukte berichten over gezondheid. Ze zouden hen net moeten belonen voor correcte gezondheidsinformatie.”

Merk in bovenstaand kort citaat de genuanceerde woordkeuze op: de auteur plaatst “correcte gezondheidsinformatie” tegenover “van de pot gerukte berichten”

Dat het ook anders kan, bewijzen zeldzame parels van wetenschappelijke journalistiek zoals het ronduit schitterende “Hersenstormen” van Jon Palfreman. Volgens mij verplichte literatuur voor iedereen die op professioneel vlak in contact komt met de ziekte van Parkinson. Geen plaats voor pseudowetenschap, alleen de zuivere wetenschap met al zijn verdiensten en gebreken.

De ziekte is bekend, nu nog een remedie. Ik wil hier alleen maar één mogelijke denkpiste voorstellen. Ik heb niet de pretentie te denken hiermee alles op te lossen. Daarvoor is het probleem te complex. Aanvullingen en opmerkingen zijn dus meer dan welkom.

Ik zou hier willen pleiten voor beter opgeleide wetenschappelijke journalisten. Voor mij is wetenschappelijke journalistiek een specialisatie binnen de journalistiek, in die zin dat journalistieke kwaliteiten noodzakelijk maar niet voldoende zijn als basis voor wetenschappelijke journalistiek. Ik wil hier pleiten voor een gespecialiseerde opleiding wetenschappelijke journalistiek. Een korte zoektocht op het internet heeft mij geleerd dat zoiets al bestaat maar de voorbeelden die ik heb kunnen bekijken, leggen nog te weinig de klemtoon op het wetenschappelijke element. Zo is er van de elementen die ik seffens wil voorstellen amper sprake.

Wat moet dergelijke opleiding inhouden. Natuurlijk moet een wetenschappelijk journalist in de eerste plaats een goede journalist zijn. Ik veronderstel dan ook dat die eigenschappen voldoende gekend zijn en wil me alleen toeleggen op de capaciteiten die specifiek zijn voor de wetenschappelijke journalistiek. Daarmee komen we op vertrouwd domein want de eerste vereiste die we van een wetenschapsjournalist kunnen verwachten, zijn meer dan gemiddelde informatievaardigheden.

Aangezien de wetenschappelijke communicatie hoofdzakelijk gebaseerd is op documentaire informatie – dit is informatie die op een fysieke informatiedrager is vastgelegd – is het kunnen terugvinden, beoordelen en gebruiken van deze informatiebronnen essentieel voor een wetenschapsjournalist. Bibliografische databanken zoals PubMed, Web of Science, Google Scholar, … zouden voor een goed wetenschapsjournalist geen geheimen meer mogen hebben.

Ook de natuurlijke partner van informatievaardigheden, kritisch denken, behoort vanzelfsprekend tot de competenties van een goede wetenschapsjournalist. Zeker als je geconfronteerd wordt met pseudowetenschappen is het herkennen van drogredenen een belangrijk wapen om valse veronderstellingen te counteren.

Je hoort weleens zeggen: je kan toch niet alles lezen. Hoe moeten we dan het koren van het kaf scheiden. Wie zoiets zegt, kent de wereld van de wetenschappelijke communicatie niet en hem ontbreekt aldus een belangrijke competentie om een goede wetenschapsjournalist te kunnen zijn. De wetenschappelijke wereld heeft wel degelijk zichzelf beschermd tegen misbruiken.  Deze bescherming is niet perfect maar ze bestaat wel degelijk.

Het eerste en belangrijkste wapen is het peer-review-systeem (officiële Nederlandse vertaling: collegiale toetsing). Dat komt er vooral op neer dat je in de wetenschappelijke wereld niet zomaar kan publiceren wat je wil. Als je wil meetellen, publiceer je bij voorkeur in een “erkend” wetenschappelijk tijdschrift en die zijn allemaal “peer-reviewed”. Dat betekent dat elke publicatie voor publicatie wordt gelezen door collega’s en dat het pas gepubliceerd wordt als deze “jury” het heeft goedgekeurd.

Het is bovendien ook zodat collega’s ook na publicatie hun waardering voor collega’s kunnen laten blijken, en de belangrijkste manier om dit te doen, is het citeren van hun artikels. Als je die citaties gaat tellen, krijg je automatisch een rangorde van artikels, van tijdschriften (op basis van het gemiddelde aantal citaties per artikel) en van auteurs (meer geciteerde auteurs zijn belangrijker). Ik herhaal nog eens: dit systeem is zeker niet perfect maar er geen rekening mee houden vind ik nog slechter. Ik vind dan ook dat elke zichzelf respecterende wetenschapsjournalist zaken als impactfactoren, de h-index, rankings … moet kennen.

Ten slotte vind ik dat elke wetenschapsjournalist een basiskennis moet hebben over het wetenschappelijk domein waarover hij schrijft. Ik verwacht niet dat elke wetenschapsjournalist een professor in alle wetenschappen is, maar wie over voeding schrijft, moet volgens mij meer weten dan dat er natuurlijke (en dus goede) en synthetische (en dus slechte) voeding bestaat. Een uitspraak als: “Het komt uit de natuur, het zal wel goed zijn” raakt kant noch wal. Hij zou ten minste ook mogen weten dat natuurlijke gifstoffen tot de gevaarlijkste giffen behoren die er bestaan. Je kunt inderdaad niet alles weten maar dan geldt de eeuwenoude wijsheid “Schoenmaker, blijf bij je leest.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s