Lessen uit de “War on Corona”

Na bijna twee maanden verbanning uit de maatschappij wil ik in dit spinsel ook mijn ideeën over deze pandemie eens op jullie loslaten want deze vrijheidsberoving is steeds moeilijker te dragen. Ik hhoop elke dag meer dat dit niet voor niets is geweest en dat er uit deze crisis lessen worden getrokken. Maar tegelijk vrees ik dat alles bij het oude zal blijven, dat we dus wel degelijk voor niets een aantal maanden in quarantaine zijn geweest, en dat bij een volgende pandemie – die er zeker nog zal komen – weer dezelfde fouten zullen gemaakt worden als nu.

Welke lessen wil ik dat men uit deze crisis trekt? Ik wil ze graag in drie slagzinnen samenvatten:

  1. Minder communicatie, meer informatie
  2. besparen op gezondheidszorg kost mensenlevens.
  3. De mens is meer dan alleen een lichaam.

minder communicatie, meer informatie

Terwijl vele verantwoordelijken er prat op gaan dat ze uitgebreid communiceren, is er van in het begin van deze crisis een overduidelijk informatieprobleem. Dit lijkt misschien contradictorisch maar dat is het mijns inziens niet. Ik heb al vaak gezegd en geschreven dat communicatie en informatie voor mij geen synoniemen zijn. Volgens mij kan men maar van informatie spreken als er een vermindering van onzekerheid is. Als er dus sprake is van verwarring, is er wat mij betreft geen sprake van informatie en heeft men dus een informatieprobleem. En dat informatieprobleem is voor het eerst opgedoken in het begin van de crisis en is ondertussen nooit echt weggeweest.

Enkele voorbeelden om dit te illustreren.

In het begin had men de, wat ik zoal doe mijn: “de Dafalgankwakkel”. Eén bepaalde studie had uitgewezen dat Neurofen af te raden is bij COVID-19 en dat men beter kiest voor Dafalgan. Natuurlijk was er in deze studie geen sprake van Neurofen en Dafalgan maar was er wel sprake van de actieve bestanddelen ibuprofen en paracetamol. Het resultaat was helaas een tijdelijk tekort aan Dafalgan bij de apothekers.

Denken we ook maar aan de hele discussie rond de mondmaskers. Naar het einde toe hoorde je journalisten wel eens smalend zeggen: aan “ze zijn er weer, die mondmaskers „. Ik denk trouwens dat er over dit onderwerp meer ideeën bestaan dan experten. En als de experten het nog niet weten, hoe kan dan van de man in de straat verwacht worden dat hij de regels volgt.

Enkele weken geleden had men dan de rel rond het bezoek in de woonzorgcentra. Eerst werd aan de bewoners, inclusief bewoners van assistentiewoningen, hoop gegeven dat ze bezoek mochten ontvangen maar die hoop werd een dag later al stukgeslagen.

Tenslotte was er enkele weken geleden nog de heisa rond het fameuze perslek, de experten waren woedend en de politici deden of hun neus bloedde.

Eén ding hadden deze vier communicaties gemeen: er ontstond bij het publiek alleen maar meer verwarring. Hier is volgens mij geen sprake van informatie. Blijkbaar zijn vooral politici meer geïnteresseerd in communicatie dan in informatie, meer in de boodschapper dan in de boodschap, meer. Dit is communicatie als politieke strategie en dit in tijden dat er geen tijd is voor politiek-strategische spelletjes.

Ondertussen blijft een vraag onopgelost: “Waarom?” Waarom worden ouderen weken lang opgesloten terwijl ik dacht dat het virus niet wordt doorgegeven in open lucht. Is het dan niet veiliger buiten dan binnen kort bij elkaar? Waarom moeten mensen dan in hun kot blijven? Waarom mag of moet men gaan werken maar mag men niet buiten voor ontspanning? Waarom mag men wel gaan winkelen maar niet gaan wandelen?… Wat is het doel van deze draconische maatregelen en wat is de efficiëntie ervan?

Op dergelijke vragen komt er veel te weinig of geen antwoord. Verwarring, roddels en halve waarheden in de publieke opinie zijn daarvan het gevolg. Denken we maar aan de hamsterwoede van toiletpapier Dafalgan,… in het begin van de crisis. Gelukkig zijn wij Belgen nog niet zo gek als de Amerikanen die zelfs wapens zijn gaan hamsteren.

Besparen op gezondheidszorg kost mensenlevens

In volle “oorlogstijd” zijn de gezondheidswerkers de helden van de natie. Dit is volledig terecht maar ik vraag me af hoelang hun heldenstatus geldig zal blijven. Ik vrees er dan ook voor dat ze enkele maanden later weer moeten gaan betogen voor loon naar werk. Ik doe dan nu al een oproep aan alle directies van woonzorgcentra, ziekenhuizen,…: Ga achter je personeel staan en ga niet dreigen met op vorderingen en dergelijke. Laat je personeel voor één keer niet alleen. Zij verdienen trouwens de steun van de hele bevolking.

Durft er een politicus uit te rekenen hoeveel de besparingen in het verleden op het vlak van gezondheidszorg ons nu kosten. Besparingen op korte termijn komen op lange termijn in je gezicht terug. Denken we maar aan de verwaarlozing van de situatie in vele woonzorgcentra. Hoeveel mensenlevens heeft dit niet gekost? Besparen op gezondheidszorg is besparen op mensen. Investeren in de gezondheidszorg is investeren in mensen: dat is altijd een duurzame investering. Ik vrees helaas dat onze politici dit niet lang gaan onthouden. Zij denken meestal niet verder dan de volgende verkiezingen.

een mens is meer dan alleen een lichaam

Zeker in het begin van deze “Oorlog tegen Corona” werd onze overheid eenzijdig geadviseerd door virologen, epidemiologen, en andere medische “experten”. Andere wetenschappers (menswetenschappers) werden maar in tweede instantie geraadpleegd: psychologen, sociologen, pedagogen, communicatie- en informatiewetenschappers,… De mens is toch meer dan een lichaam dat gezond moet blijven. Wat met het mentale welzijn? Wat met het sociale weefsel? Wat met de ontwikkeling van kinderen?…

Ik vraag me af of de eenzijdige nadruk op het lichaam er niet voor gezorgd heeft dat gezondheidsproblemen vaak vervangen zijn door psychische en sociale problemen: eenzaamheid, angsten en depressies, verveling,…

Nu heeft men zich nog kunnen wegsteken achter argumenten van onbekendheid en onwetendheid maar bij de volgende pandemie zal men niet meer kunnen zeggen: “Wir haben es nicht gewusst.”

War on Corona

Citaten uit de oorlogspers

Alle citaten komen uit de Morgen.

24 maart

Mark Coenen: journalist

Tegelijk maakt zo’n crisis iets heel vies los: als we niet oppassen worden we verklikkers van medeburgers die ofwel slecht geïnformeerd zijn ofwel te dom om te helpen donderen. Beiden zijn erg, maar je ziet het niet aan hun gezichten, anders zou het makkelijk zijn om het kaf van het koren te scheiden. En dikwijls is het een combinatie van de twee

Mattias Desmet: professor klinische psychologie

Hoe bepaal je wie er sterft aan corona? Als iemand op gezegende leeftijd met wankele gezondheid het coronavirus krijgt en sterft, sterft hij dan aan dat virus?

Op dit moment gaat men uit van 16.000 dodelijke slachtoffers wereldwijd. Is dat veel? Op het eerste gezicht wel. Tot je beseft dat er volgens The Lancet elk jaar tussen de 290.000 en de 640.000 mensen sterven aan de griep. Zestienduizend klinkt plots minder indrukwekkend.

Dit is mijn stelling: deze crisis is in de eerste plaats een psychologische crisis, een massieve doorbraak van angst in de maatschappij. Angst wordt slechts in heel beperkte mate veroorzaakt door reële problemen, maar ze rechtvaardigt zichzelf door reële problemen te creëren.

Het is belangrijk dat we stilstaan bij iets waar we ondertussen in paniek aan voorbij hollen: wat onze reactie op het virus bepaalt, zijn niet de feiten op zich maar wel het verhaal dat omtrent de feiten geconstrueerd wordt. Dat verhaal wordt geconstrueerd door hulpverleners die oprecht hun best doen, door mensen die hun medemensen niet willen zien lijden, door politici die de juiste beslissingen willen nemen, door academici die zo objectief mogelijke informatie willen verstrekken. Maar het verhaal wordt ook geconstrueerd door politici die onder druk staan van de publieke opinie en zich genoodzaakt voelen om krachtdadig op te treden, door leiders die de controle kwijt waren over de samenleving en nu door het virus de teugels weer in handen kunnen krijgen, door experts die hun onwetendheid moeten verbergen en de vlucht vooruit kiezen, door academici die een gelegenheid zien om zich te laten gelden, door de in de mens inherent aanwezige neiging tot hysterie en dramatiek, door farmaceutische bedrijven die een gouden kans ruiken, door media die gedijen op sensationele verhalen, door getuigenissen van unieke gevallen bij wie het ziekteverloop uitzonderlijk zwaar was…

Die problemen voelen we nu al aan: op politiek vlak het oprijzen van de dictatoriale staat; op economisch vlak de recessie en het failliet van talloze bedrijven en kleine zelfstandigen; op sociaal vlak een blijvende aantasting van de (fysieke) band tussen mensen; op psychologisch vlak nog meer angst en depressie …

25 maart

Ignace Schops: voorzitter van Europarc Federation

Eén ding wordt nu erg duidelijk: er is geen economie en geen samenleving mogelijk als wij niet in balans zijn met de draagkracht van onze planeet.

26 maart

Een pandemie verloopt in golven. … Er zal ook weer een golf terugkomen, dat houd je niet tegen.

Er is geen medicijn om ons van Covid-19 te genezen, en ook geen vaccin om te voorkomen dat we het krijgen.

Het wordt een jaar zonder handen schudden en volle stadions

Olivia Laing: Britse schrijfster

Social distancing is van levensbelang, maar daarom niet makkelijk. Een onvermijdbare prijs die we betalen is een toename van onze eenzaamheid.

Eenzaamheid is een taboe in onze sociale wereld, en een deel van de buitengewone pijn die het veroorzaakt heeft te maken met schaamte.

De behoefte aan verbondenheid is zo belangrijk voor de mens dat het gebrek eraan het lichaam in nood brengt.

30 maart

Erika Vlieghe: professor infectieziekten

“Wat we nu zien, is een epidemie die in volle gang is”, zegt Vlieghe. “We moeten ons ervan bewust zijn dat het aantal sterfgevallen de komende tijd nog aanzienlijk zal stijgen. Het duurt een aantal dagen, zo niet weken vooraleer de ziekte zich helemaal manifesteert. We zien dat de ziekenhuizen nu ziekere mensen binnenkrijgen, omdat de ziekte in hun lichaam al langer bezig is. Van mensen die op de afdeling intensieve zorg belanden, weten we dat gemiddeld de helft komt te overlijden. Die cijfers zullen dus nog een tijdje stijgen.”

“In België zijn we wel heel goed in snel schakelen en onszelf snel heruitvinden. Maar we zijn niet zo goed in het langetermijnplannen van de publieke gezondheidszorg.
Maar er wordt gewoon niet voldoende geïnvesteerd in mensen en middelen om dat echt terdege te doen. Terwijl we wisten dat iets als dit zou gebeuren.”

De toestand in de woon-zorgcentra is zeer zorgwekkend. Die mensen worden nu geconfronteerd met een situatie waar zij niet goed op voorbereid zijn.

Ik hoop dat deze epidemie een eyeopener is en toont wat het risico is van eindeloze besparingen in de zorg. Ik denk ook dat het onze rol is, om als dit voorbij is, dit thema op de agenda te blijven zetten en onze beleidsmakers daar ook aan te herinneren.

3 april

Jessica Soors: kamerlid Groen

Democratische instellingen staan de laatste jaren overal in de wereld onder druk. Deze crisis biedt de ideale gelegenheid voor autoritaire leiders om de rechtsstaat verder te ondermijnen.

De oorlogsretorica zorgt ervoor dat we onze kritische zin verliezen.

4 april

Roel Wauters: journalist

In tijden van buitengewone crisis, zoals we die nu meemaken, is de verleiding groot om buitengewoon forse maatregelen te nemen.

Het is niet omdat de volksgezondheid onder druk komt te staan, dat ook onze grondrechten blind overboord gegooid moeten worden.

8 april

Dominique Roodhooft: directrice van vijftien woon-zorgcentra

Kijk, het is een ethische keuze om mensen in woon-zorgcentra niet automatisch naar de ziekenhuizen te sturen om die niet te overbelasten. Maar dan is het ook een ethische keuze die mensen niet in de steek te laten.

De regering dacht: we doen alle rusthuizen op slot en we moeten er niet meer naar omkijken, het virus zou toch buiten blijven. Het omgekeerde is uitgekomen.

9 april

Maarten Rabaey: journalist

Het is echt geen toeval dat Italië en Spanje nu de twee zwaarst getroffen Covid-19-landen zijn, met respectievelijk al 17.500 en 15.000 Covid-19-doden.

Als beiden door een betere gezondheidszorg hun besmettingen sneller onder controle zouden hebben gekregen, hadden de andere lidstaten er minder onder geleden. Omgekeerd geldt ook: als welvarender EU-lidstaten zoals wijzelf geen containers op onze grenzen hadden gezet maar meteen trucks met medisch materieel naar Italië en Spanje hadden gestuurd, dan hadden we ook al vroeger de pandemie kunnen indijken. Solidariteit is eigenbelang, jawel.

10 april

Patrick Loobuyck: moraalfilosoof

over Corona horen we nu gelijkaardige analyses. De hedendaagse Rousseau’s lamenteren over onze hoogmoed, het kapitalisme, de globalisering, onze onbezonnen en destructieve manier van leven. Zondagavond 5 april was trend forecaster Lidewij Edelkoort aan het woord op de Nederlandse zender NPO 2. Zij verkondigde de boodschap dat we nu een unieke kans hebben om het systeem te resetten. “Nu gebeurt wat we allang wisten dat ooit zou moeten gebeuren: minder vliegen, minder reizen en meer tijd voor elkaar.” Alsof de wereld vóór corona een totale ramp was en er straks zomaar een nieuwe mens en samenleving geboren zullen worden.

Even opvallend zijn de teleologische duidingen. In de Nederlandse krant Reformatorisch Dagblad stond op 10 maart in het hoofdredactioneel te lezen: “Christenen belijden dat ziekte en gezondheid hun niet toevallig overkomen. Niet corona heerst, maar God regeert. Het coronavirus is slechts een tweede oorzaak, een middel in Gods hand. Hij zendt ziekte zoals ooit de plagen in Egypte, om de mens tot inkeer te brengen.” Dit soort bedenkelijke redeneringen maken ook school in de VS.

Bij ons verschijnt de teleologische manier van denken vooral in een seculier jasje. Dat kan onschuldig, zoals Jef Neve: “Ik geloof heel hard dat niets gebeurt zonder reden”, zegt de jazzpianist.

Het virus brengt ons geen boodschap – waar zou die vandaan moeten komen? Wie is de afzender? Natuurfenomenen zijn er niet om morele rekeningen te vereffenen of met de mens te communiceren. Ze doen zich voor als gevolg van onverschillige natuurwetten. Ze hebben geen reden om er te zijn, maar worden blind veroorzaakt.

Dit betekent niet dat we uit de gebeurtenissen niets moeten leren. Er zijn tal van wetenschappelijke, epidemiologische en maatschappelijke lessen te trekken. Wat dat laatste betreft zou het wel eens kunnen dat de Amerikanen de welvaartsstaat alsnog in de armen sluiten. En België zal hopelijk minder nalatig omspringen met de voorraad mondmaskers. Er zijn tal van verbeterpunten.

11 april

Erika Vlieghe  / Marc Van Ranst

Vlieghe: “Eerlijk? Je moet niet rekenen op antivirale middelen.”
Van Ranst: “Die zijn voor de behandeling. Als je deze epidemie op bevolkingsniveau wil oplossen, heb je een vaccin nodig.”

Van Ranst: “We wisten van dag één dat daar de slachtoffers gingen vallen: bij het heel oude deel van de bevolking. Dat was ook de eerste groep die in lockdown gezet is. Die mensen zijn niet meer buitengekomen en hebben geen bezoek meer gekregen. Toch is het ons niet gelukt om het virus buiten te houden.”

Van Ranst: “Een deel van de verklaring is dat we niet onmiddellijk het nodige beschermingsmateriaal hebben kunnen geven aan het personeel. Een andere reden: de woon-zorgcentra zijn al decennia vergeten door het beleid. De kwaliteit varieert heel erg. Er zijn er die erg professioneel zijn, en er zijn er die nog heel goed lijken op de Home Saint-Joseph van een halve eeuw geleden. Je kan dat nu niet Wouter Beke aanwrijven. Er is decennia amper aandacht aan die sector besteed. In een crisis wordt zoiets pijnlijk duidelijk. Altijd.”

Wij werken vanuit ervaring met andere virussen en andere epidemieën, volgens de medische en infectiologische logica. Dat mensen het daar niet mee eens zijn, dat mag. En ik heb alle begrip voor mensen die deze situatie beu zijn. We moeten eraan werken om alles nog duidelijker en eenduidiger te maken.

De consensus is nog altijd dat die mondmaskers voor de medische sector voorbehouden zijn, en dat je in de afbouw van de lockdown in specifieke omstandigheden kan aanraden om mondmaskers te dragen. Die zullen in veel gevallen uit noodzaak zelfgemaakt zijn.

12 april

Jes Van Gaever: tv-maker

Hét beeld voor mij van deze Belgische coronacrisis is van dat rusthuis in Humbeek waar al vier doden vielen en waar de cafetaria werd omgevormd tot een afdeling voor coronazieken. We krijgen enkel ramen te zien met lakens die het leed daarbinnen afschermen (Het Journaal 5/4). Wat speelt er zich af achter die lakens? Is dit het ‘waardig sterven in eigen bed’? Wat speelt zich af in de rusthuizen dat verborgen moet blijven? Italiaanse toestanden?

17 april

Koen Schoors: econoom

Ze vergeten alleen dat een stevig gefinancierde gezondheidszorg niet mogelijk is in een economie die op apegapen ligt.

Ik pleit voor duurzame, groene economische groei, voor groei die goed is voor mens en maatschappij.

Groei mag geen doel zijn, maar is een randvoorwaarde om de schuld onder controle te houden en zo meer zorg mogelijk te maken.

Een geglobaliseerd netwerk is zowel robuust als fragiel. Doordat het zo groot is, heeft het veel buffers die schokken kunnen opvangen. Maar als de schok op te veel plekken voelbaar is, werkt het netwerk als brandversneller. Hoe afhankelijker we van elkaar zijn, hoe kwetsbaarder ons netwerk wordt. Jarenlang ving de globalisering de schokken op, nu worden ze versterkt.

Barbara Debusschere: journalist

Met de suggestie van de expertengroep aan premier Sophie Wilmès en co om manieren te bedenken die de vereenzaming in de wzc’s tegengaan, is niets mis. Integendeel. Het is lovenswaardig en het is geruststellend dat de politici die ons door dit ongeziene experiment met de samenleving moeten loodsen temidden van de berg urgente praktische uitdagingen ook nog oog hebben voor de menselijke tol.

Vanaf nu zal de ene na de andere situatie opduiken waarbij beleidsmakers zullen moeten zoeken naar compromissen tussen grote menselijke en economische noden en de angst voor en dreiging van het virus. Tussen voor- en tegenstanders van versoepelingen. Dat is een stuk ingewikkelder dan iedereen in zijn kot jagen.

Jochen Nijs: gastro-enteroloog

Ik zei dat de verpleging op de Covid-afdelingen met een grote werkdruk kampt, en dat artsen daar toch kunnen helpen als ze tijd hebben. Wij kunnen ook medicatie verdelen, parameters meten, eten uitdelen, mensen wassen en bedden opmaken.”

Nijs stelde voor een oproep te lanceren onder artsen om zich hiervoor te engageren en stelde zich als eerste kandidaat. Twaalf uur later waren ze met zeven, ondertussen is er een pool gevormd van twintig artsen van alle mogelijke specialiteiten. “Artsen die spontaan van hun hiërarchische ladder dalen, dat is echt ongezien. Een ongelooflijk mooie zaak. Die grote solidariteit in een ziekenhuis, daar wordt een mens blij van.”

Als je dan een vrouw van 70 jaar kunt helpen met het installeren van WhatsApp op haar telefoon, zodat ze haar kleinkinderen nog eens kan zien, dan weet je dat je het verschil kunt maken.

Misschien is het gemakkelijk voor mij om te zeggen dat je binnen moet blijven, want ik heb nog altijd sociaal contact op mijn werk.

Ik ben geen viroloog, en dus ook geen kenner, maar met een zelfgemaakt masker ga je geen kwaad doen, denk ik. Behalve als dat mensen ertoe zou aanzetten om de fysieke afstand en de handhygiëne te verwaarlozen, dan kan het zelfs gevaarlijk zijn. Op voorwaarde dus dat een masker in combinatie met die basisregels gebruikt wordt, denk ik: baat het niet, het schaadt ook niet.

Ach, de halve wereld is vandaag viroloog. … Maar ik ben geen Covid-19-kenner. Niemand is dat, eigenlijk. Het virus is pas bekend sinds november 2019, zelfs de specialisten weten nog maar een fractie van hoe het zich gedraagt.

Er zullen zeker zaken zijn die men beter had moeten aanpakken. Maar laten we de kritiek niet gebruiken om mensen erop af te rekenen, wel om het in de toekomst beter te doen.

Als ik zie hoe zuinig de ziekenhuizen de voorbije jaren moesten zijn, en hoeveel geld ons dit nu allemaal kost, dan vraag ik me af wie dit gaat betalen.

Ik vind het gênant als mensen mij een held noemen. Dit is mijn job. Ik heb nooit iets anders willen doen.